Balans

In 1988 werd de International 70mm Association opgericht door Johan Wolthuis uit Arnhem om de (professionele) belangstelling voor 70mm weer te bevorderen, met een engelstalige 70mm Newsletter [ook online in70mm.com/newsletter/magazine/index.htm]. "De bouw van de Kinepolis [Brussel] in 1988, waar verschillende nieuwe zalen voor 70mm werden ingericht, was voor Wolthuis zelfs de aanleiding tot de oprichting van zijn club, die in België veel leden telt" [Mark van den Tempel, Flashback, winter 1993-1994]. Vanaf 1995 werd de (tot 2005 gedrukte) Newsletter voortgezet door Thomas Hauerslev in Denemarken en sinds 1999 als website in70mm.com met talloze links, nieuws en een internationale kalender waaronder 70mm festivals (zie ook engelse samenvatting van hoofdstuk 'Bioscopen' onder 'News 2008'). Inmiddels publiceerde Johan Wolthuis diverse boeken [zie 70mmpublishers.nl].

27-9-1973 opende met Catharijne Utrecht een van de laatste 70mm bioscopen. "Op de uitnodiging aan de genodigden had de directie een stukje 70mm-film bevestigd. Daarmee gaf zij aan dat in deze bioscoop films van dit bijzondere formaat konden worden vertoond" volgens Herman de Wit [staging.hetutrechtsarchief.nl/thema/film/bioscoopgeschiedenis/de-vaste-bioscopen/catharijne, link zoek 15-12-2017].
In de jaren zeventig had Nederland een record van 41 bioscopen met tevens 70mm projectie, op een totaal van 408 in 1970 en 328 locaties in 1977 [Skrien, februari 1978], terwijl totaal minstens duizend verschillende 35mm bioscoopadressen bestonden.

"Het aantal 70mm installaties liep wederom enigzins terug als gevolg van vervanging door automaten. Na brand heropende Corso Rotterdam met nieuwe projectoren "ook al is het niet meer mogelijk om er nog films op het 70mm-formaat te vertonen. Maar volgens de bedrijfsleiding worden deze films nauwelijks meer geproduceerd" [Vrije Volk, 6-10-1976]. Per het einde van het verslagjaar waren nog 30 bioscopen uitgerust met een 70mm installatie" [NBB jaarverslag 1979]. In 1995 resteerden nog veertien 70mm zalen waarvan vijf in Amsterdam [volgens voormalige site petergray.org/cinemas70.html] maar slechts deels met hun vroegere mega-schermen. Victoria 8 projectoren (voor 70/35mm) staan nog steeds onder meer in Tuschinski maar met 35mm uitrusting. Camera Groningen opende eind vorige eeuw nog jarenlang het filmfestival in Groningen met 70mm vertoning. Naast het Filmmuseum vertoonde alleen Theater aan de Parade Den Bosch deze eeuw nog incidenteel 70mm, op DP70's (het laatst PLAYTIME in 2006).

Daarnaast gebruikten nog enkele andere Nederlandse bioscopen Philips DP70 projectoren voor 35mm projectie (deels met verbouwd lamphuis, toonkop enz.) zoals Lumen Delft. "In Catharijne wordt de DP70 niet gebruikt, is eigenlijk meer een reserve projector op dit moment" volgens bedrijsleider Rob de Brabander in 2008, maar anders als Tuschinski noemde Catharijne nog steeds 70mm in het bioscoopexploitanten jaarboek 2008. Monumentale bioscopen met een grote zaal zijn tegenwoordig moeilijk te exploiteren en hun toekomst is onzeker. Ook buiten Amsterdam sluiten steeds meer voormalige 70mm bioscopen zoals Nederlands eerste 70mm theater Asta Den Haag in 1994, Corso en Thalia Rotterdam in 1997, Scala Nijmegen in 1999, Metropole Den Haag in 2004, Palace Maastricht in 2005, Camera Groningen in 2006 (heropend als Forum Images in 2010), Midi Tilburg in 2007, Palace Haarlem in 2011, Royal Heerlen in 2014, Theater aan de Parade Den Bosch en Rembrandt Arnhem in 2016, Catharijne Utrecht in 2017.

De meeste DP70's staan ongebruikt opgeslagen. De onverslijtbare machines zijn loodzwaar, hebben niet de beeldrust van moderne projectoren, zijn niet door iedereen eenvoudig te bedienen en geluidsweergave is niet meer vanzelfsprekend. Een medewerker van Camera Groningen verklaarde in 2005 dat hun DP70 "nog in goede staat is, maar dat de moderne processoren de magnetische geluidssporen niet meer herkennen. Alleen zeer nieuwe 70mm-prints met DTS-geluid zouden kunnen worden gedraaid, maar de huurprijs daarvan is absoluut niet op te brengen. Ook het aanpassen van het geluidssysteem is veel te duur" [geciteerd door bezoeker Dirk Herman de Jong in 2005].

De meeste Nederlandse distributieprints zijn verdwenen maar het Filmmuseum heeft nog tientallen 70mm hoofdfilms, met inbegrip van blowups, al of niet compleet, naast trailers, leaders enz., deels afkomstig van Hafbo en Warner Bros, in diverse stadia van verkleuring en daardoor soms onvertoonbaar zoals OKLAHOMA! en AROUND THE WORLD IN 80 DAYS. Evenals bij 35mm wordt dit onomkeerbare proces mede veroorzaakt door vocht en warmte maar vooral omdat het stabiele Technicolor niet kon worden toegepast voor 70mm prints. In plaats daarvan werd het instabiele Eastmancolor gebruikt dat extreem gevoelig is voor verkleuring tot slechts magenta resteert [Advanced projection manual, 2006]. Verder vermoeden archieven dat ontbinding van acetaatfilms met magnetisch geluid wordt versterkt omdat ijzeroxide in de vele 70mm magnetische geluidssporen als een katalysator werkt bij acetaatverval [Film preservation guide, 2004].

In het Filmmuseum heeft KRAKATOA EAST OF JAVA nog fraaie kleuren en THE WILD BUNCH is matig verkleurd (met naast magenta nog kleuren cyaan, geel en groen). Sinds 2003 verwerven ze soms nieuwe 70mm prints van klassiekers en recente speelfilms. THE HATEFUL EIGHT op 70mm in EYE was een wereldrecord met ruim 36.000 bezoekers. Het Svenska Filminstitutet conserveert 70mm prints in een koelcel, zoals RYAN'S DAUGHTER die in 2002 in Amsterdam is vertoond. 
Overigens zijn oosteuropese Sovcolor en Orwocolor wel stabiel volgens Gert Koshofer [70mm Bigger than life]. Decennia oude 70mm Sovcolor prints toonden op de Berlinale 2009 nauwelijks verkleuring, maar omdat Rusland geen geld heeft voor restauratie werden kwetsbare originelen vertoond.

Samenvattend had de conventionele 70mm film een korte bloeiperiode in de jaren zestig. In 1970 begon City als laatste commerciële bioscoop met 70mm en Bellevue (noodgedwongen) voor het eerst met 35mm, een haast symbolisch jaartal. Kwantitatief was het een marginaal verschijnsel. Van de minstens 140.000 hoofdfilms ter wereld ontstonden circa 80 westerse 70mm producties, tussen 1955-2015, naast circa 180 Sovjet hoofdfilms. Hiervan zijn slechts tientallen films op 70mm in Amsterdam vertoond naast tientallen blowups, en van de honderden Sovjet films is hier vrijwel niets op 70mm uitgebracht. Tientallen nederlandse 70mm prints zijn slechts eenmalig in roulatie geweest in Amsterdam, sommigen nooit en veel films zijn vergeten. Distributeurs incasseerden veel fiasco's en zagen bijvoorbeeld Du Midi's 35mm succes FIDDLER ON THE ROOF tegenover het fiasco van drie weken VOINA I MIR / OORLOG EN VREDE op 70mm.

Veel Amsterdamse bioscopen hebben hun 70mm investering nauwelijks benut maar de drie Amsterdamse roadshow-bioscopen hadden met 70mm prints hun grootste successen met jarenlange vertoning. Vijf van de tien meest succesvolle films in Nederland aller tijden hadden tevens 70mm roulatie. Bellevue bleef fans trekken om de projectietechniek, ongeacht de latere 35mm programmering. Na de Bellevue sluiting blijft EYE 70mm vertonen. Incidenteel draaien nieuwe prints en restauraties van vroegere 70mm films in Amsterdam, maar het kopieerwerk geeft generatieverlies met soms iets verminderde scherpte en de dure prints hebben hoge transport- en verzekeringskosten. 
Conventionele 70mm prints en -projectie worden steeds meer geschiedenis maar de films leven voort op andere dragers waaronder indrukwekkende 4K restauraties zoals BEN-HUR in Ultra Panavision beeldverhouding. Filmmuseum Potsdam exposeert Oosteuropese 70mm camera's en Bradford mediamuseum heeft onder meer een louvrescherm met 3-strip Cinerama projectie, mede gereconstrueerd door de nederlandse expert Willem Bouwmeester.

THE MASTER uit 2012, THE HATEFUL EIGHT uit 2015 en DUNKIRK uit 2017 (onder meer opgenomen op het IJsselmeer) zijn incidentele recente hoofdfilms op 65mm negatief. Verder worden 65mm negatief incidenteel gebruikt voor speciale shots en scenes zoals in SPIDER MAN 2, THE NEW WORLD, THE INTERNATIONAL, SHUTTER ISLAND, INCEPTION, INTERSTELLAR en WE FIGHT TO BE BE FREE (een USA short door Kees van Oostrum). Conventionele 70mm prints zijn lang geleden verdrongen door anamorfotisch en later digitaal breedbeeld en ook Pathé Imax is digitaal sinds 2009. Digitale projectie is 70mm aan het evenaren maar niet altijd op grote schermen waarop deze kwaliteit zich goed kan bewijzen. 70mm helderheid en lichtsterkte overtreft echter nog steeds de tamelijk donkere digitale 3D projectie en Omniversum 70mm Imax digitaliseert nog niet omdat digitale projectie onvoldoende lichtsterkte heeft voor het koepelscherm.

Steeds meer multiplexen hebben weliswaar een groter wandvullend scherm dan Bellevue (zoals CineMec Nijmegen met circa 30x12 meter, Kinepolis 12 Utrecht met 26x10,9 meter, Pathé Schouwburgplein Rotterdam met 23,5x10 meter, Pathé Spuimarkt Den Haag met 22,4x9,6 meter, Pathé IMAX Arnhem met 21x12 meter, Vue Alkmaar circa 20x12 meter, Euroscoop Tilburg met 20x8,5 meter, CineMec Ede met 20x8,1 meter enz). Maar alleen Pathé IMAX en EYE gebruiken het grootste scherm als troef zoals vroeger Tuschinski en City de programmering publiceerden voor zaal 1, ofwel een kans en uitdaging voor exploitanten.

Andere ontwikkelingen zijn commerciële Barco Escape 3-strip digitale projektie in Tilburg en Maastricht sinds 2016 (zie hoofdstuk over Cinerama), en incidentele experimentele verticale grootbeeldprojectie waaronder door EYE tijdens 'Celluloid' expositie in 2016 en door Sonic Acts. "Vertical Cinema is een langlopend en uitdagend filmproject van Sonic Acts, dat in 2014 is begonnen. Bij de openingsavond op donderdag worden in een vol Paradiso vier premières - en dus nieuwe films - gepresenteerd in torenhoog, rechtopstaand formaat en afkomstig uit een custom made [35mm CinemaScope] projector" volgens Robert van Gijssel [Volkskrant, 25-2-2017, online volkskrant.nl/film/festival-sonic-acts-zet-film-overeind~a4467036/]. Zie ook verticalcinema.org/. To be continued?