PATHÉ ARENA 70MM IMAX, ZAAL 14, ARENA BOULEVARD (2000-)

70mm Imax vertoning 2005-2009, op 21x10 meter scherm. 
Architect: Frits van Dongen.
Exploitant: Pathé Theatres. Nieuwbouw. Zaal 14 verbouwd met Imax.

IMAX

Naast de voorafgaande standaard 5/70mm filmprojectie was het technisch afwijkende 15/70mm Imax (Image Maximale) formaat de laatste 70mm ontwikkeling in Amsterdam. Dit was het grootste filmbeeld in gebruik, met horizontaal in plaats van verticaal frame en filmtransport en digitaal geluid. Zoals alle latere films had het geen acetaat maar polyester drager die niet verkleurt. Er waren systemen met 15 en 8 perforatiegaten per beeld, het frame was maximaal 3x groter dan 5/70mm film en hiermee kon op een nog veel groter scherm worden geprojecteerd zonder scherpteverlies. Er werd eveneens geprojecteerd met 24 beelden per seconde maar door het grotere frame was de snelheid hoger, bij 5/70mm filmtransport ongeveer 50cm per seconde (1,8 km per uur), bij 15/70mm Imax ongeveer 170cm per seconde, ofwel ruim 6km per uur [Imax theater geopend, 'Film', 3-7-1981]. Het werd vooral toegepast voor Imax producties, meestal korte documentaires voor vertoning in speciale theaters. Van de honderden shorts zijn slechts tientallen in Nederland vertoond waaronder enkele Nederlandse Imax-shorts zoals PICTURE HOLLAND uit 1986 en LIGHT AND LIFE uit 1991 (zie hoofdstuk shorts).

De eerste Europese Imax-bioscoop en elfde ter wereld opende in Hilvarenbeek Beekse Bergen recreatiepark in juni 1981 met TO FLY! (zie Wondere Wereld journaal item youtube.com/watch?v=EcRMydYVzAY). "Later werd de [15/70mm] installatie overgebracht naar een nieuw gebouwd Imax-theater in Rotterdam dat in 1989 werd geopend" volgens operateur Henk Berg [Holland Film Nieuws, juni 1997]. "In een interview met het Vrije Volk vertellen medewerkers Marieke Benning en Erik Mahieu dat het doek waarschijnlijk de grootste is ter wereld waar [ook 5/70mm] speelfilms op worden vertoond" [De verdwenen bioscopen van Rotterdam, defilmkijker.com/2017/04/07/de-verdwenen-bioscopen-van-rotterdam-imax-leuvehaven/#more-17586]. Later vertoonde het Omniversum eveneens speelfilms. In Rotterdam was een rechthoekig scherm van 22x17 meter, met hybride programmering van voornamelijk 15/70mm Imax shorts, 5/70mm blowups en 35mm speelfilms, en sloot in 2001.

Sinds 1984 vertoonde Omniversum Den Haag dagelijks meerdere 15/70mm Imax shorts, en incidenteel voorfilms (waaronder WHERE THE TRAINS USED TO GO van de Noorse cineast Morten Skallerud). Vaak waren deze vertekend op een koepelscherm (met zichtbare honingraatstructuur), eigenlijk bedoeld voor zogenaamde Omnimax-projectie, met een (fisheye) supergroothoeklens. "Eind augustus bezocht de tien miljoenste bezoeker het filmtheater - met een gemiddelde van driehonderdduizend bezoekers per jaar is het dus nog steeds een populaire attractie" volgens Marc Seijlhouwer [De Ingenieur, september 2014]. Eind 2018 waren er nog circa twintig 70mm Imax bioscopen in de wereld. Omniversum digitaliseerde in 2020, met hybride programmering (niet alleen grootbeeld). Drie Nederlandse Imax shorts gingen naar Eye en er was overleg over eventuele overname van sommige apparatuur maar dat mislukte. Zie ook
omiversum.nl.
bobkommer.com/portfolio.php?p=imax.
bioscoopgeschiedenis.com/bioscopen/zuid-holland/den-haag/omniversum-den-haag-1984-heden-2/
.

Vanaf 1999 vertoonde Dwingeloo Planetron Cinedome op een koepelscherm 8/70mm Imax reductieprints met verticaal transport, waaronder PICTURE HOLLAND. Dit beeld is even breed als 5/70mm film maar hoger, en heeft 8 in plaats van 15 perforaties zoals bij 15/70mm Imax. "Planetron vertoont films in 70mm, 8 perforaties, een formaat 'tussen' Imax en 35mm in. De films die we vertonen zijn allemaal in Imax-formaat opgenomen, en gereduceerd tot 8/70" volgens directeur Gert Kieft in 2007 [zie ook web.archive.org/web/20070808060443re_/www.bioscoopgeschiedenis.nl/index.php?id=179,0,0,1,0,0].

Aviodrome Lelystad (met 23 meter scherm) is na TO FLY! in 2003 weer gestopt met 8/70mm Imax projectie want de jaarlijkse huurprijs van de installatie was onbetaalbaar, volgens een medewerker in 2006. Bovendien dreigde boete voor het zachter zetten van het geluid, want net als bij Cinerama zijn er strikte voorschriften. "Later ben ik er nog wel eens geweest en zag de projector aan de kant staan met iets van 120 uur op de teller" volgens installateur Ronald Rosbeek in 2014.

Na hun succesvolle Imax-short PICTURE HOLLAND lanceerde Carillon Films in 1988 het idee voor een Imax-bioscoop aan de IJ-oever in Amsterdam maar dit was financiëel onhaalbaar, volgens producent en directeur Alewijn Dekker in 2008.

PATHÉ ARENA IMAX

In 2000 opende Pathé ArenA in Amsterdam. "De megaplex in Zuid-oost zal tot de voltooiing van de uitbreiding van het Tuschinski theater in het Amsterdamse centrum de grootste bioscoop zijn van Nederland. Veertien zalen telt het gebouw, met in totaal 3.250 stoelen. De grote zaal heeft 602 stoelen" [Bernard Hulsman, NRC, 6-4-2000]. "De overige zalen (waaronder de grote zaal die boven de foyer lijkt te zweven) liggen op de eerste verdieping en zijn bereikbaar via een brede, theatrale trap waarvan het fluorescerend neonlicht in de treden als een waterval in steeds wisselende kleuren naar beneden golft" [Arcam, voorheen op arcam.nl]. Exclusief in Nederland werden tussen 2005 en 2009 van 35mm en digitale hoofdfilms ook 15/70mm Imax DMR (Digital Media Remastering) 'blowups' vertoond in deze grootste zaal (nummer 14), waaronder de eerste animatiefilms op 70mm in Amsterdam, naast één (korte) Imax-productie. DMR is een computerprogramma voor conversie van 35mm naar Imax. Er werd geprojecteerd op een licht gebogen 21x10 meter scherm (bij widescreen 'blowups' werd niet altijd de volledige breedte benut). Aldus kon in bestaande multiplex-theaters naast 35mm ook iets speciaals worden geboden op het gebied van 70mm beeld en geluid, een soort terugkeer van vroegere roadshows, op het grootste scherm van Amsterdam, met bijbehorende verhoogde entreeprijzen. Als enige Imax DMR zaal van Nederland werden al deze prints uitsluitend hier vertoond. "Een Imax-kopie is twintigmaal (!) duurder dan een gewone 35mm-Panavision-kopie" [Thomas Leeflang, Play movie] maar er zijn geen Nederlandse prints nodig. Imax had ondertitels niet zoals bij 35mm op de kopie zelf, maar via een afzonderlijke ondertitel-projector, en gescheiden geluid op een DVD (eerst op 35mm magneetfilm). Synchroon starten van beeld en geluid was kritisch volgens Pathé operateur Maarten van Esse in 2006, maar verder kon hij de computergestuurde cabine verlaten. Vanwege de grote projectiesnelheid en lengte werden speelfilms aangeleverd in circa 40 aktes en zoals alle bioscoopfilms met tape gemonteerd.

Er worden ook ondertitelde Bollywood en Turkse breedbeeld DCP's geprogrammeerd maar zonder Imax (en evenmin door de Nederlandse pers gerecenseerd), in 2019 gevolgd door Pathe Euroscoop Amsterdam.

PATHÉ ARENA 70MM IMAX PREMIÈRES

01). 24-03-2005: ROBOTS IMAX (blowup).
Animatiefilm.

02). 16-06-2005: BATMAN BEGINS IMAX (blowup), 16 weken.

03). 14-07-2005: CHARLIE AND THE CHOCOLATE FACTORY IMAX (blowup), 11 weken. 
Twee versies, met nasynchronisatie en vanaf 4 augustus ook met ondertitels.

04). 16-10-2005: MAGNIFICENT DESOLATION WALKING ON THE MOON 3D IMAX (Imax short).
Deze documentaire was een originele Imax productie en de eerste Imax 3D film in Nederland.

05). 17-11-2005: HARRY POTTER AND THE GOBLET OF FIRE IMAX (blowup), 18 weken.
Twee versies, met nasynchronisatie of ondertitels. 

06). 28-03-2006: V FOR VENDETTA IMAX (blowup).

07). 27-05-2006: POSEIDON IMAX (blowup).

08). 29-07-2006: SUPERMAN RETURNS IMAX (blowup).
Deels 3D.

09). 30-09-2006: OPEN SEASON IMAX (blowup).
Animatiefilm. Twee versies, met nasynchronisatie of ondertitels. Eye bewaart OPEN SEASON als voorbeeld van een 15/70mm Imax print. 

10). 06-12-2006: HAPPY FEET IMAX (blowup). 10 weken.
Animatiefilm. Twee versies, met nasynchronisatie of ondertitels.

11). 15-02-2007: NIGHT AT THE MUSEUM IMAX (blowup).

12). 20-03-2007: 300 IMAX (blowup).

13). 01-05-2007: SPIDER-MAN 3 IMAX (blowup). 10 weken.

14). 10-07-2007: HARRY POTTER AND THE ORDER OF THE PHOENIX IMAX (blowup). 17 weken.
Deels 3D.

15). 13-10-2007: TRANSFORMERS IMAX (blowup).

16). 16-11-2007: BEOWULF 3D IMAX (blowup).

17). 20-12-2007: I AM LEGEND IMAX (blowup).

18). 12-03-2008: THE SPIDERWICK CHRONICLES IMAX (blowup).

19). 27-03-2008: U2 3D IMAX (blowup).

20). 07-05-2008: SPEED RACER IMAX (blowup).

21). 26-06-2008: KUNG FU PANDA IMAX (blowup).
Animatiefilm.

22). 23-07-2008: THE DARK KNIGHT IMAX (blowup & Imax). 10 weken.
Als eerste speelfilm deels in 70mm Imax opgenomen. "Bij deze scènes wordt het hele immense scherm, van plafond tot vloer, van muur tot muur gevuld met beeld; de detaillering en scherpte is ongeëvenaard" volgens Mark Moorman [Parool, 24-7-2008]. Bij actiescenes valt het minder op maar bij panoramische helicoptershots des te meer. Ondertitels komen extreem hoog in beeld, maar niet bij 35mm anamorfotische prints.

23). 30-09-2008: EAGLE EYE IMAX (blowup).

24). 12-11-2008: MADAGASCAR: ESCAPE 2 AFRICA IMAX (blowup).
Animatiefilm.

25). 11-12-2008: THE DAY THE EARTH STOOD STILL IMAX (blowup).

26). 05-03-2009: WATCHMEN IMAX (blowup).

27). 27-03-2009: MONSTERS VS ALIENS IMAX (blowup).
Animatiefilm. Twee versies, met nasynchronisatie of ondertitels. 

28). 07-05-2009: STAR TREK: THE FUTURE BEGINS IMAX (blowup).

29). 23-06-2009: TRANSFORMERS: REVENGE OF THE FALLEN IMAX (blowup & Imax).
"About nine minutes filmed with Imax 70mm cameras. About half a minute of footage exclusive to the Imax version." [List of films released in Imax, en.wikipedia.org].

30). 15-07-2009: HARRY POTTER AND THE HALF-BLOOD PRINCE IMAX (blowup & Imax). 15 weken.
26-10-2009 was de laatste vertoning en sloot de zaal voor werkzaamheden.

22-8-2009 was er een preview van AVATAR 3D van 15 minuten. Op een persconferentie meldde Pathé directeur Lauge Nielsen het einde van analoge Imax-projectie in Nederland en vervanging door een "digitale variant" met distributie op harde schijf en een nieuw scherm, voor de vertoning van A CHRISTMAS CAROL 3D vanaf 18-11-2009. Dit gebeurde voor bezoekers geruisloos, met handhaving van de naam Imax die daarmee veranderde van voormalig filmformaat in een soort digitale merknaam. "Imax garandeert z'n 'premium experience' door middel van een speciale beeldverbeteraar, een proces dat het beeld bijvoorbeeld meer contrast en helderheid geeft. Dit wordt aangestuurd door een camera die gedurende iedere voorstelling het beeld op het scherm analyseert" volgens Holland Film Nieuws [december 2009]. Deze Imax met laser heeft "grotere schermen, scherper beeld en harder geluid dan in andere bioscoopzalen" [pathe.nl/imax]. 17-12-2009 volgde digitale Imax in Pathé Schouwburgplein Rotterdam, 2010 in Eindhoven enz. 

Zie ook 
pathe.nl/bioscoop/arena
theobakker.net/pdf/bioscopen.pdf
theobakker.net/pdf/bioscopen4.pdf
bioscoopgeschiedenis.com/bioscoopgeschiedenis-en-techniek-2/imax/
 (Imax techniek).
imax.com/ (Imax, waaronder wereldwijd overzicht van Imax bioscopen).
giantscreencinema.com/Home.aspx (Giant Screen Cinema Association, waaronder alfabetische Imax filmografie).
bigmoviezone.com/txshows/ (Big Movie Zone, Every Imax and Giant Screen Film and Theater Worldwide, waaronder filmografie).
lfexaminer.com/ (The Journal of the Giant Screen Film Industry, waaronder chronologische Imax filmografie vanaf 1970).
en.wikipedia.org/wiki/List_of_films_released_in_IMAX (List of films released in Imax, hoofdfilms chronologisch vanaf 2002).