Shorts en Nederlandse films

Er bestonden geen lange Nederlandse blowups noch Nederlandse 70mm hoofdfilms, tot 2017 met DUNKIRK, in coproduktie met Kaap Holland Film, en evenals GRAND PRIX  deels in Nederland opgenomen [zie hoofdstuk EYE].

Er bestaan meerdere Nederlandse 70mm shorts. Shorts in voorprogramma's ofwel het zogenaamde 'bijwerk' zijn zelden in weekprogramma's vermeld. Hier volgt informatie over de eerstbekende vertoningen (soms premières) van buitenlandse shorts en over Nederlandse 70mm prints. 
Vertoning van 70mm trailers en fragmenten blijven buiten beschouwing maar het Filmmuseum bewaart 70mm Hafbo trailers van EL CID, 55 DAYS AT PEKING, FALL OF THE ROMAN EMPIRE, CUSTER OF THE WEST, KRAKATOA EAST OF JAVA en verzamelaar Walther Schuller heeft Nederlandse 70m trailers van LAWRENCE OF ARABIA en CAMELOT.
Tenslotte volgt informatie over verdere Nederlandse 70mm connecties zoals Nederlandse acteurs in 70mm prints en 70mm films met Nederlandse locaties.

BIOGRAPH 68MM FILMS (1899-1902)
68mm was een soort 70mm voorloper. Emile Lauste maakte voor de Nederlandsche Biograaf- en Mutoscope Maatschappij op 68mm de oudste journaalfilmopnamen (naast enkele speelfilms) van Nederland tussen 1899-1902. Het betreft tientallen titels van ruim een minuut waaronder ook Amsterdamse opnamen. Carré Amsterdam had vanaf 20-8-1898 tot en met 31-1-1899 de première, aanvankelijk selecties uit honderden titels van Biograph moederbedrijf en andere buitenlandse vestigingen (waaronder met president McKinley en Franse cavallerie), vanaf 16-9-1898 ook Nederlandse opnamen zoals met koningin Wilhelhima in Amsterdam. Daarna waren elders voorstelingen zoals in Grand Theatre Amstelstraat Amsterdam, Rotterdam vanaf 1898, Utrecht, Haarlem vanaf 1899 enz. Er waren drie of vier electrische projectoren die allemaal verloren zijn, in Amsterdam vanaf augustus 1898, Circus Variete Rotterdam vanaf september 1898 (tot minstens eind 1899) en Den Haag vanaf januari 1899. Voorstellingen kostten circa vijftig cent maar daarnaast konden voor vijf cent sommige films individueel worden bekeken in zogenaamde Mutoscopen, waaronder in Utrechtsestraat 105 Amsterdam en (vanaf 16-9-1898 tot eind juli 1900) Krasnapolsky Amsterdam. Aldus een artikel door Mark van den Tempel [Jaarboek mediageschiedenis 8, 1997].
68mm formaat komt ongeveer overeen met 70mm Imax beeld, heeft verticaal filmtransport en een hoogte overeenkomstig 10 perforaties maar dan zonder perforatie. Het Filmmuseum heeft honderden 68mm films uit diverse landen maar met veel mechanische schade door vroegere aandrijving via rubberen rollen. Men vroeg Imax tevergeefs als sponsor voor een restauratie op 70mm Imax, volgens EYE medewerker Giovanna Fossati in 2016. Er verschenen diverse 35mm compilaties door het Filmmuseum en een Andere Tijden TV-reportage op 26-3-2000 [online anderetijden.nl/programma/1/Andere-Tijden/aflevering/669/Oudste-films-in-Nederland].

09-12-1965: FORTRESS OF PEACE (uit 1965). MCS-Superpanorama. Bellevue
Deze Zwitserse documentaire van John Fernhout over Zwitserse legermanoeuvres kreeg 27-4-1965 een persvoorstelling in Amsterdam Du Midi en Den Haag Metropole [volgens een uitnodiginig van Maatschappij Tuschinski van 20-4-1965] en werd eenmalig vertoond tijdens de opening van Bellevue. "Deze film is een bewerking [nieuwe montage] van VIGILANT SWITZERLAND, een film die in 1964 op de Expo in Lausanne werd vertoond met gebruikmaking van drie 70mm projectoren, achttien geluidskanalen en drie schermen van elk twintig meter, opgesteld in een rond gebouw" [NWC, 7-05-1965]. Op 11-12-1965 vertelde Fernhout voor de VARA-TV (vanuit Bellevue die toen werd voltooid) dat het in 1966 een voorfilm zou worden bij HOLIDAY IN SPAIN [zie ook NBF-Bulletin, 1966, 3]. Maar HOLIDAY IN SPAIN is niet in Amsterdam uitgebracht. Bellevue verwierf een eigen kopie van FORTRESS OF PEACE die ook is vertoond bij CINERAMA'S RUSSIAN ADVENTURE en CUSTER OF THE WEST in 1968 en bij WINNING in 1969, tot de kopie zoekraakte [kijk online fragment http://www.in70mm.com/news/2013/fortress/index.htm].

09-12-1965: SHELLARAMA (uit 1965). Super Technirama. Bellevue
Deze lange Britse Shell commercial in de vorm van een travellogue opgenomen in bijna alle continenten, draaide Bellevue permanent tot 19-6-1966, vervolgens bij MAROONED in 1970, en de eerste week bij CLOSE ENCOUNTERS OF THE THIRD KIND in 1978.

09-12-1965: PETER STUYVESANT. Super Technirama. Bellevue
Bellevue vertoonde jarenlang Nederlandse PETER STUYVESANT commercials van twee minuten, steeds gemonteerd vóór de eerste akte van de 70mm hoofdfilm (later ook op 35mm). Bij verzamelaar Walther Schuller bleven 70mm prints bewaard van afleveringen ISTANBUL, LAS VEGAS (vertoond bij GRAND PRIX in 1968), SAN FRANCISCO, VACATION IN BEYROUTH en NEW YORK. De laatste heeft geen commentaar, de overige zijn Nederlands gesproken, de eerste drie zijn dubbel. Voor CIRCUS WORLD in 1969 draaide een Engels gesproken SCHIPHOL aflevering.

Ze werden geproduceerd door John Rosinga's Telefund Holland, behalve PETER STUYVESANT ook voor HOUSE OF ENGLAND, en (naast 35mm) geprint in 70mm Super Technirama . "Nu doe ik alles met [cameraman] François Kalman Gàl en die draait in een helicopter met een 70mm Super Technirama camera uit de hand... De STUYVESANT film over de WORLD FAIR loopt op 70mm bij MY FAIR LADY in Parijs, Nice en Cannes" volgens John Rosinga [Skoop, juni 1965]. Omdat een Technirama camera 35mm negatief bevat bedoelde Rosinga het 70mm printformaat. Het Paul Huf archief bevat Nederlandse commercials vertoningslijsten uit 1972 zonder formaat van onder meer PETER STUYVESANT afleveringen in Bellevue, Du Midi, Rembrandt, Tuschinski.

HOUSE OF ENGLAND commercials die er uitzagen als James Bond-trailers hadden keuringsmoeilijkheden en er bestonden (70mm plus 35mm) titels als CORSICA, KNOKKE, PARIJS en uit 1967 mogelijk BOND BEAT FRISCO.

16-01-1969: MICHELANGELO / PROLOGUE, THE ARTIST WHO DID NOT WANT TO PAINT (uit 1965). Todd-AO. Bellevue
Deze Amerikaanse documentaire over Michelangelo's kunstwerken was een proloog bij THE AGONY AND THE ECSTASY, met Nederlandse commentaarstem van Freek van Hoorn, maar is ook meermaals zelfstandig vertoond. Het was een voorfilm in Bellevue bij CAN-CAN en THE KING AND I (eerste twee dagen) in 1969 en HELLO, DOLLY! in 1970 (evenals Rembrandtpleintheater in 1969).

21-06-1969: THE MIRACLE OF TODD-AO (uit 1956). Todd-AO. Bellevue (Nederlandse première Scheveningen Kurhaus, juni 1957).
Deze vroege Amerikaanse episode travellogue had nog een afwijkende hoge projectiesnelheid van 30 beelden per seconde. Hij draaide vijf dagen bij THE KING AND I en was de eerste 70mm film in Nederland. De première was in het Kurhaus, waar ooit ook 68mm vertoningen plaatsvonden.

24-12-1969: SKY OVER HOLLAND (uit 1967). MCS-Superpanorama. Du Midi (Nederlandse première, Arnhem Rembrandt, 12-6-1967)
Regisseur John Frankenheimer die voor de Zandvoortse opnamen van GRAND PRIX over 23  65mm camera's beschikte hoorde van locatiemanager Wim Lindner dat een 24e camera bezet was voor opnamen van SKY OVER HOLLAND, volgens Lindner in 2013. Deze travellogue van John Fernhout is de belangrijkste Nederlandse 70mm produktie en enige 70mm short die vroeger in weekladders is vermeld, vooraf bij SWEET CHARITY in Du Midi. 18-5-1967 was de prèmiere tijdens de wereldexpo in Montreal, in aanwezigheid van koningin Juliana. Omdat het Nederlandse paviljoen geen 70mm projectie had werd hij twee avonden per week vertoond in het Canadese paviljoen, volgens Harold Rosson [American Cinematographer, augustus 1967, & Skoop, november 1967]. Een Oscar nominatie volgde maar de Oscar ging naar A PLACE TO STAND, eveneens op 70mm in Montreal vertoond. Het bleek "ook een uitstekend exportprodukt, want de vertoningsrechten werden verkocht aan meer dan een dozijn landen, waaronder de Verenigde Staten [Warner Bros.]" volgens Bert Hogenkamp [De Nederlandse documentaire film 1965-1990, geciteerd uit Helmonds Dagblad, 10-6-1969 ]. De documentaire IN FERNO toonde Fernhout met MCS camera aan het werk tijdens luchtopnamen voor deze film [18-11-2009 in Uur van de Wolf op VPRO]. Deze klassieker wordt nog steeds op 70mm vertoond waaronder openluchtvoorstelling Uitmarkt 1988, Bellevue slotavond 03-12-2006, en door verzamelaar Walther Schuller op een verbouwde 16mm (!) projector, tijdens Filmmuseum Home Movie Day 19-10-2009. Omdat haar eigen prints onvertoonbaar zijn verkleurd leende het Filmmuseum voor de Bellevue sluiting een Berlijnse kopie [online youtube.com/watch?v=lEO41ndZ_vI, zie ook item over digitale restauratie youtube.com/watch?v=Voh2u9PBWCA].

05-08-1971: A PLACE TO STAND (uit 1967). Panavision blowup. Bellevue
Deze Oscar-winnende documentaire over Ontario met splitscreenmontages was een Canadese bijdrage op de wereldexpo Montreal 1967. Hij kreeg sinds 1969 ruime 35mm roulatie in Nederland, vooraf bij OLIVER! en draaide vanaf 19-12-1968 in Du Midi mogelijk al op 70mm. Bellevue vertoonde (naast de 35mm print ook) de 70mm blowup, tenminste bij MAJOR DUNDEE in 1971 [online youtube.com/watch?v=rt-5tAWJxvU].

05-10-1971: VAKMANSCHAP IS MEESTERSCHAP. Blowup? Du Midi
Een van Paul Huf's vele Nederlandse Grolsch commercials uit 1957-1986 draaide op 70mm volgens Du Midi operateur Edward Pelsma in 2006, vermoedelijk een Scope blowup. Gerard Brummer nam destijds het initiatief om Huf voor deze commercials uit te nodigen en zijn zoon meldt "Áls er een commercial ooit op 70mm is opgenomen, dan moet dat die zijn, welke is opgenomen op Mont St. Michel. De ‘geschiedenis’ van het houwen en verval van een buste van een prachtige vrouw in het decor van het kloosterleven en middeleeuwse omgeving op die tot de verbeelding sprekende prachtige rots in de branding. Het was een commercial van 10 minuten die, voor de bioscoop bedoeld, ook eenmalig zonder onderbrekingen door de Ster is uitgezonden. De film was buitengewoon indrukwekkend en ik meen me te kunnen herinneren dat deze in de bioscoop op cinema[scope]formaat is vertoond" volgens Gerard Brummer jr in 2011. Volgens het Paul Huf archief is ook deze aflevering op 35mm opgenomen en was er bovengenoemde datum een voorvertoning. Hij bleef in het Filmmuseum bewaard maar blijkt normaalbeeld (en zonder typerende handelsmerk van wit-overgang naar schuimkraag) in plaats van Scope.

13-10-1978: INTERNATIONAL THRILL SHOW. Cinema-180. Kermisterrein Jan van Galenstraat
Ook shorts in pretparken waren vaak 70mm zoals de kermisattractie Cinema-180. "J.A. de Vries uit Lochem heeft in de Verenigde Staten een mobiele kermisattractie gekocht genaamd Cinema-180, naar zijn zeggen voor het aanzienlijke bedrag van een half miljoen gulden. Hiervoor krijgt hij dan een luchtdruktent in de vorm van een halve bol met een diameter van 20 meter en een hoogte van 14 meter, de benodigde apparatuur om de tent onder druk te houden en een projektiecabine met een Italiaanse 70mm-projector" [Freek Dozy, NBF-Bulletin, mei 1978]. "Er is een projectievlak van 180 graden horizontaal en 90 graden verticaal, wat bijna gelijk is aan de gezichtshoek van je ogen. De 70mm film wordt opgenomen en geprojecteerd met een fisheye lens" [Sandra van Beek, Skoop, april 1979]. De Amsterdamse première was op de kermis Jan van Galenstraat van 13 tot 29-10-1978. Er werden twee stuntfilms vertoond van circa 13 minuten waaronder INTERNATIONAL THRILL SHOW. Verzamelaar Walther Schuller heeft de Cinema-180 film FLIGHT 747. Jarenlang reisden kermisexploitanten hiermee door Nederland. Er was geen ondertiteling. Attractiepark Drievliet had er lang een in bedrijf met weinig lichtsterkte. Zie online een Polygoonjournaal over Cinema-180 op
openbeelden.nl/media/29200/De_bioscoop_terug_op_de_kermis [zie ook 
bioscoopgeschiedenis.com/bijzondere-bioscopen-in-nederland/cinema-3-d-cinema-2000.html en
in70mm.com/library/process/cinema_180/index.htm
]. 
Tussen 1998 en 2006 had Amsterdam met Holland Experience een 3D-bioscoop met digitale projectie van twee ingekorte Imax-producties uit België.

17-08-2000: PHILIPS ON PARADE (uit 1964). Blowup. Filmmuseum Vondelpark
"Volgens de advertentie die in bioscoopvakbladen verscheen was deze film zelfs leverbaar op het formaat Todd-AO. Dit is een 70mm film, dus 2x groter en 2x hoger dan de gangbare formaten. Hiervoor moest dan wel Fl. 1500,00 (€ 750,-) betaald worden. Vermoedelijk werd deze 70mm kopie optisch vergroot vanaf het 35mm origineel. De toegevoegde waarde hiervan was dat de bioscoopexploitant deze voorfilm naadloos kon laten aansluiten op een hoofdfilm van ditzelfde formaat zonder omschakeling van apparatuur" [dutch-vintage-animation.org/index.php/nl/beeldarchief/animation-films/131-joop-geesink-dollywood-animated-movies-philips-on-parade, ook online]. Bellevue wilde deze Nederlandse Philips commercial met poppenanimatie als 70mm voorfilm vertonen maar Philips vroeg een te hoge huurprijs, volgens operateur Freek Dozy in 2006 [de 35mm huurprijs was 1000 gulden].

17-08-2000: THE MARCH OF TODD-AO (uit 1958). Todd-AO. Filmmuseum Vondelpark
Deze Amerikaanse episoden travellogue was een vervolg op THE MIRACLE OF TODD-AO.

16-07-2004: TOUR EIFFEL (uit 1994). Arriflex-765. Filmmuseum Cinerama
Duitse komedie over een toerist in Parijs [online youtube.com/watch?v=6haQjRYl9lo].

14-10-2006: GRAND PRIX, CHALLENGE OF THE CHAMPIONS (uit 1966). Blowup. Bellevue
Van deze Amerikaanse making of GRAND PRIX werd de franse versie LA COURSE DES CHAMPIONS vooraf vertoond bij BARAKA.

Niet in Amsterdam vertoond is:

TO THE MOON AND BEYOND, later op 35mm genaamd COSMOS, THE UNIVERSE OF LOREN EISLEY. Deze documentaire van 15 minuten was gesponsored door KLM. Hij is gefilmd op 65mm negatief met 10 perforaties en geprojecteerd met twee 70mm films op een Cinerama 360 graden koepel tijdens Wereldexpo New York 1964. In 2013 zocht Disney tevergeefs naar een kopie wereldwijd waaronder bij KLM en EYE.

ULTRA PANAVISION. De experimentele filmer Jeroen Eisinga onderzocht een eventuele longtake in Ultra Panavision. "Ik wil de film op 65mm opnemen in één enkele shot van 40 minuten. Daarvoor heb ik een technicus gevonden die vijf of zes stroken onbelichte film aan elkaar kan plakken en die ook een custom made magazijn kan maken voor een 65mm camera waar zo'n grote lengte aan film op kan" volgens Jeroen Eisinga in 2013. Dit vergde echter een dure constructie van minstens 15.000 Euro. Anders werd dit de eerste Ultra Panavision film sinds 1989 (die Quentin Tarantino daarna in 2015 op zijn naam schreef).

IMAX SHORTS (NIET VERTOOND IN AMSTERDAM)

Er bestaan ook drie Nederlandse Imax-shorts die echter niet in Amsterdam zijn vertoond, waaronder twee van Carillon Films.
PICTURE HOLLAND. Deze Nederlandse travellogue voor de NAM was de eerste Europese Imax-documentaire en ging in 1986 in première in Omniversum Den Haag met groot succes [Film en tv-maker, november 1985], in aanwezigheid van Prins Claus. Planetron Dwingeloo vertoonde een verkleinde 70mm Imax-print (met 8 perforaties voor verticaal transport) volgens producent Alewijn Dekker in 2008. Geoffrey Donaldson Instituut bewaart twee blikken testfilmrushes van cameraman Anton van Munster, vermoedelijk uit Canada, volgens directeur Egbert Barten in 2016.

LIGHT AND LIFE. Deze eerste Imax-speelfilm verscheen bij het 100-jarig bestaan van Philips, over een internationale stroomstoring. Het budget was ruim 5,5 miljoen dollar en de opnamen duurden een jaar op 50 veelal nachtelijke locaties overal ter wereld waaronder Amsterdam, Eindhoven, Brussel, Londen, Madrid, Ankara, Parijs, San Francisco, Los Angeles, Toronto, Las Vegas, Singapore en Hong Kong, volgens het pressbook. Hij is in 1991 vertoond in Imax Rotterdam, maar kreeg verder beperkte roulatie. Wegens onenigheid kreeg regisseur Jeff Blyth geen credit, volgens Alewijn Dekker. Met 34 minuten is het de langste Nederlandse 70mm productie. EYE heeft een (verkleinde verticale) Imax print maar geen projector.

THE STRAW THAT BREAKS THE CAMEL'S BACK. Iras Film produceerde voor het Ministerie van VROM in zeer korte tijd deze 'low budget' Imax-documentaire op drie continenten, voor de opening van de wereldklimaatconferentie in 2000 in het Omniversum [Video & Audio Report, december 2000]. Minister Jan Pronk koos mede voor deze filmvertoning omdat Koningin Beatrix alleen voor iets speciaals de opening wilde bijwonen, volgens producent Kees Groenewegen in 2008. 
 
Tenslotte zijn twee buitenlandse IMAX documentaires deels in Nederland opgenomen, namelijk

COSMIC VOYAGE (Verenigde Staten, 1996) en

MOI VAN GOGH (Frankrijk, 2009), deels gefilmd in Amsterdam (Herengracht en rond Museumplein) en hiervan waren werkopnamen uit het Van Gogh museum te zien in tv-programma Klokhuis op 11-03-2009 (zie ook uitvoerige filmografie giantscreencinema.com/Films/FilmDatabase.aspx).

70mm is ook gebruikt voor een multimediainstallatie met diaprojectie in het Nederlandse paviljoen op de wereldtentoonstelling in Osaka 1970, zoals op foto's te zien mogelijk met behulp van een verbouwde Philips DP70 projector.

NEDERLANDSE ACTEURS
Er waren enkele nederlandse acteurs te zien in 70mm prints van buitenlandse hoofdfilms.

THE LONGEST DAY. Arnold Gelderman had een anonieme sprekende bijrol [zie interview in hoofdstuk Bellevue onder THE LONGEST DAY].

LAWRENCE OF ARABIA. Herbert Curiël had een zwijgende bijrol [zie hoofdstuk Du Midi].

EOLOMEA. Cox Habbema had de hoofdrol in deze DDR-productie uit 1972 die vroeger zelfs niet op 35mm in Nederland is uitgebracht. Deze SF-film was een soort tegenhanger van 2001: A SPACE ODYSSEY. Volgens haar is het nu een tamelijk trage ouderwetse praatfilm, meer jaren vijftig maar vanwege techniek en trucages toen zeer modern. Ze herinnert zich geen bijzonderheden van de 70mm filmopnamen behalve misschien de hoeveelheid studio-lampen. Waarschijnlijk vergde het 70mm negatief extra licht en de temperatuur kon daardoor oplopen tot ruim 50 graden. De acteurs in hun plastic ruimtepakken transpireerden enorm maar zij had zelf vooral last van hoofdpijn. Voor de strandscenes die zich op de Galapagos moesten afspelen werd de Bulgaarse Zwarte Zeekust gekozen maar het regende de hele week en tenslotte werd uitgeweken naar de DDR Oostzeekust. Er was slechts een dag beschikbaar maar uiteindelijk lukte het om de vereiste zonnige scenes binnen die dag te filmen, volgens Cox Habbema in 2009.

LANGE NEDERLANDSE COPRODUKTIES
Verder zijn twee lange Nederlandse coprodukties geheel of deels op 65mm negatief opgenomen. Voor DUNKIRK zie hoofdstuk EYE.

VIOLET. Deze lange Belgisch-Nederlandse speelfilm uit 2014 werd deels opgenomen op 65mm negatief, een coproduktie met Phanta Film, Nederland. "We shot in an 8-perf format to approach the 4:3 ratio. A huge negative indeed. The camera we used is the 65mm 8-perf Mitchell Todd-AO. Our DOP Nicolas Karakatsanis bought the camera on eBay. We wanted to achieve a heightened reality for certain shots. The film is about observing, the action of watching. So the large format was almost logic - even though it was hard on our small production. Approx. 12 min in the films final cut is 65mm footage. This includes a monolithic ending sequence of 6½ min. Due to the length of an 8 perf 65mm reel, we had to cut the shot in two parts and stich it together in post to have one fluent 6½ min shot." volgens regisseur Barry Devos in 2014 [in70mm.com/news/2014/violet/index.htm].