TUSCHINSKI, ZAAL 1, REGULIERSBREESTRAAT 26-28 & REGULIERSDWARSSTRAAT (1921-)

70mm vertoning 1969-1992, met Cinemeccanica Victoria X en VIII projectoren, thans 12,8x9 meter scherm. 
Architecten: Herman Louis de Jong, Abraham Tuschinski, decoratie Chris Bartels, Pieter den Besten, Jaap Gidding, Harm van der Heyden, Barend Jordens, Willem Kromhout, Dirk Jan van der Laan (1921), Rappange & Partners (2002, restauratie).
70mm exploitanten: Tuschinski Maatschappij. (1945-1984), Cannon Tuschinski (1985-1991), MGM Cinemas (1991-1995), Pathé Theatres (sinds 1995).

INLEIDING

Nederlands beroemdste bioscoopgebouw Tuschinski opende in 1921 als toen grootste zaal met 1620 plaatsen [cinemacontext.nl]. Er zijn boeken vol geschreven over de architectuur van dit rijksmonument met haar monumentale interieur, voorgevel en gedecoreerde achtergevel met toneeltoren in de Reguliersdwarsstraat. Technische ontwikkelingen bleven echter onderbelicht. Tuschinski had veel ontwerpers onder leiding van onervaren bouwmeester Abraham Tuschinski, met gebreken tot gevolg. De aan een theater ontleende U-vormige balcons kregen deels onherstelbaar slechte zichtlijnen. Het Vaderland schreef al "Het uitzicht van het tooneel in de zaal is oneindig veel mooier dan het uitzicht van de zaal op het tooneel" [29-10-1921, eyefilm.nl/collectie/filmgeschiedenis/artikel/theater-tuschinski]. Nog in 1969 werden ook bij breedbeeldprojectie plaatsen voor zijbalcons verkocht.
De vergeten (!) projectiecabine werd een jaar later alsnog gerealiseerd. Aanvankelijk werd noodgedwongen vanachter het doek geprojecteerd en pas "in januari 1922 werd de timmerwerkplaats op de hoogste verdieping aan de voorkant van het gebouw ingericht als filmcabine" [Thomas Leeflang, Verstomde films]. Net als het vroegere City zit de cabine van zaal 1 hoog onder het dak op de derde verdieping, boven het tweede balcon met projectie onder een extreem schuine hoek. Scherpstelling gebeurt daarom op ondertitels in plaats van beeld.

In een persbericht van 08-08-1960 kondigt Maatschappij Tuschinski haar eerste 70mm installaties aan, in Metropole Den Haag en Thalia Rotterdam. Amsterdam volgde jaren later. In NWC van 31-12-1964 adverteerde importeur Pretec met hun Cinemeccanica Victoria 70/35mm projectoren in Tuschinski en Nöggerath. In 1979 had Tuschinski 1 "twee Victoria 10 70mm projektoren. En achterin de (toen) nieuwe Victoria 8 met spoelentoren. Zo was de cabine toen ik daar werkte in 1979-1980.... In die jaren dat ik daar werkte werden deze 10-en niet meer gebruikt. Maar ik denk dat GONE WITH THE WIND wel daarop vertoond is bij de 70mm reissue ergens midden jaren 70. En FAR AND AWAY heeft hier op 70mm gedraaid in 1992" vogens George Schuller in 2014.
Ook Tuschinski is een theater dat zijn 70mm projectie nauwelijks gebuikte. De eerste 70mm vertoning was een blowup van GONE WITH THE WIND in 1969 en verder is alleen FAR AND AWAY zeker [zie de projector tijdens deze vertoning op youtube.com/watch?v=2kf4ifsay5s].

TUSCHINSKI 70MM VERTONINGEN (3? HOOFDFILMS TOT 1992)

01).03-04-1969: GONE WITH THE WIND (blowup). Reprise maar eerste 70mm vertoning. 
Dit is de oudste film (uit 1939, maar Nederlandse 35mm première in 1955) die een blowup kreeg en de enige van normaalbeeld naar breedbeeldverhouding (van 1:1.37 naar 1:2.20), door een uitsnede met weglating van boven- en onderkant van het beeld ofwel een 'amputatie' van 38 procent [Journal of Film Preservation, november 2007]. Bovendien "wanneer een oude film wordt opgeblazen krijgt men de indruk, als bij GWTW, dat men naar een 8mm-film kijkt die buiten proporties is, de close-ups zijn meestal scherp, de long-shots vaak korrelig" volgens Hans Saaltink [Accent, 12-04-1969].

02).23-07-1970: WEST SIDE STORY. 70mm reprise?
Formaat verondersteld wegens 70mm roulatie (première Du Midi, 1962 met reprises tot minstens 1964).

Het Nederlands Jaarboek Film 1987 vermeldt een 70mm première van THE MISSION op 06-11-1987 maar dit is onjuist, volgens operateur Cees Daalder in 2008. Bovendien vermeldt hetzelfde jaarboek in 1988 een 70mm première van STAR TREK IV THE VOYAGE HOME op 16-04-1987 in Tuschinski 2 en City 2, maar dit waren geen 70mm zalen dus klopt evenmin.

03).17-09-1992: FAR AND AWAY. Première.
Deze film ging in 22 theaters tegelijk in première waaronder de enige 70mm print in Tuschinski. "Voorstelling met hindernissen: twee filmbreuken in de eerste 3 minuten, En filmstarts daarna steeds UIT kader” noteerde George Schuller indertijd.
Vanaf 15-10-1992 verhuisde hij naar Tuschinski 3, voorheen Nöggerath genaamd.

BESLUIT

Na het exterieur in 1998 werd in 2002 het interieur gerestaureerd (tegelijk met Nöggerath) door Rappange & Partners, die vanaf 2007 ook City verbouwde [zie foto's op rappange.nl]. 
Een ongedateerde foto noemt een vroeger projectiescherm van 8,5x12,5 meter [75 jaar Tuschinski, brochure 1996]. Een artikel in 2003 van Johan Wolthuis over de restauratie gaf enige informatie over projectie en schermafmetingen van zaal 1. "The size of the screen for wide screen projection is 5,25 x 8,25 and for CinemaScope and 70mm it becomes 5,25 x 12,30 metres", met een foto van twee sterk voorover hellende Cinemeccanica Victoria-8 projectoren in de cabine [Cinema Technology, juni 2003]. Het huidige scherm meet 12,8x9 meter [Holland Film Nieuws, oktober 2011]. De 35mm projectoren kunnen worden omgebouwd voor 70mm maar dat is onvermeld in het bioscoopexploitanten jaarboek 2008. De projectoren zijn te zien op een documentaire van Fred Fullerton uit 1999 en AVRO Netwerk special over de restauratie in 2001.

Zie ook 
bioscoopgeschiedenis.com/bioscopen/noord-holland/amsterdam/tuschinski-theater-amsterdam-1921-tot-heden.html
amsterdam.nl/kunst-cultuur-sport/monumenten/monumenten-0/gebouwen-gebieden/beschrijvingen/tuschinski/#;IdxPag=549670
nl.wikipedia.org/wiki/Theater_Tuschinski
cinematreasures.org/theaters/2314
arcam.nl/theater-tuschinski/
flickr.com.
theobakker.net/pdf/bioscopen.pdf