Bioscopen

NEDERLAND

In juni 1957 waren de eerste 70mm demonstraties in Nederland tijdens de Haagse filmweek in het Kurhaus-cabaret met dagelijkse voorstellingen van de short THE MIRACLE OF TODD-AO. "Door het in verhouding tot de zaal zeer grote beeld dat op een doek van 11.50 meter bij 4.70 meter met een vrij diepe holling (1.45 meter) werd geprojecteerd, ontstond er een sterk perspectivisch effect, dat in combinatie met de bijzondere geluidsweergavetechniek, speciaal deze gedeelten van het programma buitengewoon suggestief maakte" [Filmsensatie Todd-AO, "Film", juni-juli 1957]. Als contrast en ter introductie draaide vooraf een 35mm short in normaalbeeld en zwartwit, met beelden van Scheveningen, van de oorspronkelijke Philips DP70 projector en van 35/70mm filmstroken. In het commentaar werd "werkelijkheidsuggestie" beloofd en "geluid dat van alle kanten op uw af lijkt te komen".

Philips had grote moeite om hun DP70 projectoren in Nederland af te zetten. Nederlandse distributeurs en exploitanten waren aarzelend met 70mm prints en apparatuur door de hoge investeringen. Ook was er onzekerheid of deze ontwikkeling blijvend was met voldoende aanvoer van 70mm films. Van de eerste 70mm films uit de jaren vijftig werden in Nederland 35mm (CinemaScope) reducties vertoond en ook BEN-HUR draaide in 1960 slechts op 35mm.

 

"Het Royal theater in Heerlen was de eerste in Nederland die DP70 projectoren bestelde, het duurde nog wel lang voor ze er stonden" volgens Du Midi operateur Hans van Noort. Asta, Den Haag was de eerste Nederlandse bioscoop die 70mm programmeerde en opende met SOUTH PACIFIC op 19-12-1958, maar de filmcritici waren genadeloos. "De vervelendste, meest infantiele film die ik ooit gezien heb" [B.J. Bertina, Volkskrant, 20-12-1958]. "Des te verwonderlijker, omdat deze doorgefourneerde showbusiness-men hun optimisme bovendien nog vorm hebben gegeven in een verhoging der toegangsprijzen, die vrijwel neerkomt op een verdubbeling: de goedkoopste plaats is f 2 geworden, een loge-plaats niet minder dan f 5... Het Haagse theater kondigt met trots aan, het enige theater in Nederland te zijn dat dit systeem in toepassing brengt. Laten we hopen dat het dit blijven zal" [Edouard Bouquin, Elseviers Weekblad, 10-1-1959].

 

In 1960 volgden Den Bosch met Parade-Casino [hoewel redballoon.net/current70mmforeign.html 1955 noemt] en Amsterdam met Du Midi en in 1961 Flora, allen met Philips DP70 projectoren. Philips adverteerde in 1961 met levering van veertien DP70's, ook in Eindhoven, Haarlem, Hengelo, Maastricht, Nijmegen, Rotterdam en Utrecht [NWC, 6-1-1961]. Er waren toen al honderden DP70's geleverd aan de Verenigde Staten, Canada, Duitsland, Engeland, Zweden, Denemarken enz. 
"Het aantal bioscopen dat voor dit bijzonder fraaie, doch kostbare projectiesyteem met 6-kanalig magnetisch geluid is uitgerust, steeg van 5 [in 1960] tot 20, waarmede ons land relatief gezien op dit gebied aan de top is gekomen van de Europese landen. Daar vooralsnog geen tekenen aanwezig zijn in de richting van een algehele overschakeling op het 70mm systeem, geloven wij dat het tempo van verdere uitbreiding minder snel zal gaan" volgens de Nederlandse Bioscoopbond [Jaarverslag 1961]. In 1965 waren er dertig bioscopen geschikt voor 70mm "waarvan 13 in de [drie] grote steden, inclusief de 'singlelens' Cinerama-projectoren" en in 1971 werd de piek bereikt met 41 bioscopen (op een totaal van een kleine 400 bioscopen). Deze waren niet over het hele land verdeeld want er zijn geen 70mm bioscopen bekend in Friesland, Drenthe, Flevoland en Zeeland.

 
"Aangezien speciaal door Amerika met veel elan was aangekondigd dat ettelijke films uitsluitend op 70mm formaat beschikbaar zouden komen, waren in betrekkelijk korte tijd een dertigtal meest grotere bioscopen met de uiterst kostbare 70mm apparatuur ingericht... Het zullen wel economische overwegingen zjn geweest die ertoe hebben geleid dat de produktie van 70mm films in het buitenland na een korte hausseperiode, vrijwel geheel tot stilstand kwam waardoor de kostbare installaties uitsluitend voor 35mm gebruik moesten dienen. Uiteraard was dit nimmer de bedoeling geweest" volgens J. van Taalingen [Nederlandse Bioscoopbond 60 jaar, 1978].
 
Voorlopige lijst van bioscopen buiten Amsterdam die zeker of mogelijk 70mm vertoonden, in provincievolgorde en met jaartallen waarvan vertoningsdata zeker zijn (voornamelijk uit NBB agenda). Nadere informatie gewenst (zie ook bioscoopgeschiedenis.com).
Groningen:

GRONINGEN: Camera (1968-1979). Grand (1965-1977). Luxor. Palace.
Drenthe:

DWINGELOO: Planetron Cinedome (Imax 1999-).
Overijssel:

HENGELO: Palace.
ZWOLLE: De Kroon.
Gelderland:

ARNHEM: Rembrandt (1976-1980).
NIJMEGEN: Luxor (1968-1975). Scala.
Utrecht:

AMERSFOORT: Grand.
UTRECHT: Catharijne (1974-1984). City. Vreeburg (1965, zie ook utrechtproject.nl).
Noord-Holland:

HAARLEM: Lido (1975-1977). Palace (1975-1979).
Zuid-Holland:

DEN HAAG: Asta (1959-1985). Euro (1964-1979). Metropole (1967-1975). Omniversum (Imax 1984-). Passage.
ROTTERDAM: Cinerama (1964-1976). Corso (1964-1975). Grand (1962-1970). Imax (ook Imax 1989-2001). Thalia.
Noord-Brabant:

BREDA: Casino (1966).
DEN BOSCH: Casino/Parade (1961-2006). Euro (1976-1977).
EINDHOVEN: Chicago (1975-1980). Euro. Metropole (1974-1976). Poc (1975).
HILVARENBEEK: Beekse Bergen (ook Imax).
TILBURG: Midi (1976-1980).
Limburg:

HEERLEN: Royal (1965).
MAASTRICHT: Festival. Palace (1983).

 
AMSTERDAM

Hierna worden alle Amsterdamse 70mm bioscopen kort geschetst, waarna in volgende hoofdstukken elk theater afzonderlijk wordt behandeld (zie engelse samenvatting in70mm.com/news/2008/amsterdam). Lees ook 'Saturday night at the movies, het grote Amsterdamse bioscopenboek'.

 

DU MIDI installeerde 70mm projectie in 1960 voor PORGY AND BESS met groot succes. Andere toppers waren onder meer WEST SIDE STORY (1962), IT'S A MAD MAD MAD MAD WORLD (1964), THE SOUND OF MUSIC (1966) en FUNNY GIRL (blowup, 1969). Du Midi bleef langdurig 70mm vertonen, tot circa 1978 en sloot 1982.

 

FLORA kocht 70mm projectoren in 1961 voor CAN-CAN en haar grootste successen waren EL CID (1961), CLEOPATRA (1963) en MY FAIR LADY (1964). Aanvankelijk waren er meer 70mm premières dan in Du Midi. De laatste jaren werd geen 70mm meer vertoond en Flora sloot in 1980.

 

NÖGGERATH kreeg weliswaar 70mm projectie voor de voortzetting van WEST SIDE STORY in 1963 maar had nooit 70mm premières en reprises zijn onzeker. Het sloot als zelfstandig theater in 1983.
Jarenlang bleven Du Midi en Flora dé theaters voor 70mm in Amsterdam. Dat veranderde pas in 1965 met twee extra 70mm theaters en toen kwamen de 70mm premières echt op gang met minstens zeven titels in 1965.

 

CALYPSO begon in oktober 1965 met THE AGONY AND THE ECSTASY op 70mm en had groot succes met PLAYTIME in 1968 maar speelde verder een ondergeschikte rol op 70mm gebied, zoals alle verdere commerciële bioscopen behalve Bellevue. Calypso sloot 2006.

 

BELLEVUE CINERAMA opende december 1965 met THE HALLELUJAH TRAIL en hier draaide jarenlang uitsluitend 70mm, wegens een contractuele verplichting voor alle Cinerama theaters. Hierdoor en om de toen al afnemende 70mm productie lanceerde Bellevue de eerste 70mm blowup in Amsterdam met THE GREAT RACE in 1966. Deze film en de blowups DOCTOR ZHIVAGO en THE WILD BUNCH waren tevens Bellevue's grootste 70mm successen. Met de opening van Bellevue begon een jarenlange periode in Amsterdam waarin vaak meerdere 70mm titels tegelijk draaiden. 1968 had een record van 10 premières en bovendien draaide AROUND THE WORLD IN 80 DAYS in Du Midi voor het eerst op 70mm in Amsterdam. Een hoogtepunt was de Stanley Kubrick 70mm 'double bill' vanaf 10 oktober 1968 met de gelijktijdige première van 2001: A SPACE ODYSSEY in Bellevue en de reprise van SPARTACUS in Flora.

FILMMUSEUM CINERAMA

In 1989 kwam met de blowup van THE ABYSS voorlopig een einde aan regelmatige 70mm vertoning in Bellevue. Vanaf 2003 verplaatste het Filmmuseum haar 70mm vertoningen tijdelijk naar Bellevue dat toen door het Filmmuseum werd geëxploiteerd als Filmmuseum Cinerama, met jaarlijkse zogenaamde widescreenweekenden tot de sluiting in 2006.

 

REMBRANDTPLEINTHEATER opende in 1966, en werd evenals Bellevue direct met 70mm uitgerust maar pas in 1969 was HELLO DOLLY! de enige 70mm projectie. Het theater sloot reeds in 1986.

 

TUSCHINSKI had een nog langere aanloopperiode want na de 70mm installatie circa 1963 duurde het tot 1969 voor de eerste 70mm vertoning met een blowup van GONE WITH THE WIND. Daarna is alleen de 70mm première van FAR AND AWAY in 1992 zeker.

 

CITY kreeg pas 70mm projectie in 1969. Met de eerste 70mm vertoning van BEN-HUR in 1970 begon een reeks 70mm reprises tot PATTON in 1977.

Met de ontmanteling van het Cinerama louvre-scherm in Bellevue in 1978, de sluiting van Flora in 1980 en Du Midi in 1982 en gebrek aan 70mm producties raakten de hoogtijdagen voorbij. Hierna verschenen voornamelijk nog blowups en werden slechts enkele niet-commerciële bioscopen met 70mm projectie uitgerust voor revivals, vaak eenmalige voorstellingen en niet altijd ondertitelde prints.

 

DESMET begon in 1984 als eerste filmhuis met een lange reeks 70mm reprises en importeerde ook enkele 70mm restauraties namelijk LAWRENCE OF ARABIA in 1991 en SPARTACUS in 1993 (tevens vertoond tijdens de slotweek in 2000).

 

FILMMUSEUM VONDELPARK begon na een verbouwing in 1991 haar tientallen 70mm projecties, waaronder een blowup van HEAVEN'S GATE, soms in samenwerking met Desmet zoals het grote festival 'Size Matters' in 2000. Het Vondelparkpaviljoen sloot in 2012.

 

RIALTO had circa 2004 korte tijd een 70mm projector, maar helaas zonder openbare voorstellingen op haar imposante projectiescherm.

 

PATHÉ ARENA toonde tussen 2005 en 2009 de laatste maar sterk afwijkende 70mm ontwikkeling in Amsterdam met programmering op Imax formaat, meestal "blowups" van 35mm speelfilms, naast de Imax productie MAGNIFICENT DESOLATION.

 

EYE FILM INSTITUUT NEDERLAND opent 5-4-2012 haar nieuwbouw met onder meer WEST SIDE STORY 70mm restauratie.

 

OPENLUCHTPROJECTIE moet tenslotte worden genoemd. Er waren incidenteel 70mm mobiele en openluchtprojecties zoals op Uitmarkt, Vondelpark en op kermissen (zie ook het hoofdstuk shorts). "Ooit begon Dick Moesker zijn buitenprojectie bij Filmhuis Delft, met een 16 mm-projector en een laken. Nu beheert hij een vrachtwagen met een 16-, 35- en 70mm-projector, een doek van 12x26 meter met een takel die hem omhoog houdt, Dolby SR-geluid en twee koffers vol objectieven" [Mariska Graveland, Filmkrant, juli 1997]. Voor Desmet vertoonde hij SKY OVER HOLLAND op de Uitmarkt in 1988 met een Philips DP70 projector, volgens operateur Nico Komen in 2007. "Daarna is het er, in Amsterdam nooit meer van gekomen. Wij doen het zo af en toe nog wel, soms buiten (Rotterdam, Antwerpen) en soms binnen met mobiele apparatuur (Athene, OORLOG EN VREDE) en de laatste tijd een paar maal in Brussel in het Flageygebouw" volgens Dick Moesker in 2007 [zie ook olb.nl].