35mm CinemaScope en Cinerama

CINEMASCOPE
In de concurrentiestrijd tussen bioscopen en opkomende televisie sinds begin jaren vijftig probeerden filmmaatschappijen met groter beeld, 3D, stereogeluid enz. het publiek te behouden. Filmmaatschappij 20th Century-Fox introduceerde in 1953 CinemaScope breedbeeld. Hierbij werd een brede beeldhoek met speciale lenzen (anamorfoot) op 35mm standaardfilm horizontaal gecomprimeerd en tijdens projectie weer uitgerekt. De beeldverhouding (of aspect ratio) varieerde tussen 1:2.55 voor films met magnetisch geluid en de latere standaard 1:2.35 met optisch geluid. In Amsterdam lanceerden Flora en Rialto op 14-2-1954 THE ROBE, "de eerste film in CinemaScope, u ziet het zonder bril" volgens de reclame die naar 3D brillen verwees. Hetzelfde jaar volgden City met "nieuw groot panoramisch doek", Cineac Damrak en Plaza met "grootbeeldscherm", Capitol met "beeldbreedte 12 meter" enz.
Er kwamen allerlei opvolgers maar alleen Panavision bleef langdurig sinds de jaren zestig. Enkele CinemaScope films en veel Panavision films werden ook als zogenaamde 70mm blowup in Amsterdam vertoond sinds de Panavision film THE GREAT RACE in 1966. Diverse landen ontwikkelden vergelijkbaar anamorfotisch breedbeeld zoal het Nederlandse Delrama, door Albert Bouwers voor de N.V. Optische Industrie 'De Oude Delft'. De eerste Nederlandse Delrama film was de short DRIE DAGEN MET MONICA uit 1956 [zie fragment op cinematographers.nl/FORMATS3.html].
Zie ook
theobakker.net/pdf/bioscopen4.pdf
/cyrille.pinton.free.fr/electroac/lectures_utiles/cinema/history_of_widescreen.html (artikel The Widescreen Revolution: CinemaScope, door Rick Mitchell).

CINERAMA
Verder werd in 1952 Cinerama gelanceerd dat met drie gekoppelde 35mm filmcamera's werd opgenomen en met drie 35mm filmprojectoren naast elkaar een nog veel groter en gebogen scherm vulde (1:2.59). Het had 6 in plaats van 4 perforatiegaatjes per beeld en was langwerpig ofwel elk beeldje was meer hoog als breed. Dit kostbare en onhandige systeem met zichtbare overgangen is maar voor enkele Amerikaanse films gebruikt tot 1962 en enkele Sovjetfilms (Kinopanorama) tot 1966. In Nederland was het vanaf 1960 alleen in Rotterdam te zien, volgens Bellevue operateur George Schuller op een scherm van circa 23x8 meter. De brochure Dit is Cinerama Rotterdam uit 1960 noemt 30x10 meter, andere bronnen 28 tot 32 meter breed en een CHEYENNE AUTUMN recensie zelfs 40 meter [Trouw, 14-5-1965]. Maar 23 meter was toen wel het grootste scherm van Nederland [zie aanbouw op beeldbank Nationaal Archief]. "Maar ook de oudste bioscoop van Rotterdam is aan sloopplannen onderhevig. Het laatste uur van Cinerama leek al meerdere keren te hebben geslagen. Ieder jaar dat het pand behouden blijft is mooi meegenomen. Toch lijkt het erop dat de bioscoop uiteindelijk zal moeten wijken voor nieuwbouw" volgens Jelske Geelhoedt in 2014 [volgens voormalige website bioscooprouterotterdam.nl/cinerama.html].
Zie ook theobakker.net/pdf/bioscopen4.pdf

Bellevue Cinerama had eveneens een origineel Cinerama scherm (hoewel met circa 17x7 meter veel kleiner) maar met 70mm projectie en zonder Cinerama projectoren. In Amsterdam zijn twee 3-strip Cinerama films vertoond op 70mm prints waaronder HOW THE WEST WAS WON. Zie ook Bellevue Cinerama scherm foto op nl.wikipedia.org/wiki/Cinerama.

POLYVISION
Amsterdam had weliswaar nooit 3-strip Cinerama maar Ziggo Dome Amsterdam vertoonde 15-6-2014 de zwijgende film NAPOLEON uit 1927 met het 3-strip Polyvision slot via drie 35mm projectoren, op een scherm van 40x10 meter. "We starten alle drie de projectoren tegelijk aan het begin van het laatste uur. De buitenste twee draaien eerst veertig minuten zwart en dan, op het moment suprême, moeten ze dus alle drie op hetzelfde punt in de film zijn beland. Daar zit je dus 40 minuten met een zekere spanning op te wachten" volgens operateur Dick Moesker [Kevin Toma, Mega monster movie, Volkskrant 12-6-2014. Zie ook in70mm.com/news/2014/napoleon/index.htm]. Het NAPOLEON slot is ook op 70mm vertoond in Casino Den Bosch in 1982. Overigens werd in 1928 na NAPOLEON in de Parijse bioscoop Studio 28 ook een 3-strip Polyvision montage vertoond van de Nederlandse short UIT HET RIJK DER KRISTALLEN, volgens Kevin Brownlow [Napoleon, Abel Gance's classic film, new edition, 2004, pagina 149; zie ook Bert Hogenkamp, De Nederlandse documentaire film 1920-1940, p. 97].

BARCO ESCAPE
De geschiedenis vervolgt in 2016 met digitale projectie op drie schermen. IDFA festival  Amsterdam projecteerde aldus de Nederlandse documentaire PASSAGE - A BOATMOVIE [idfa.nl/nl/film/d30e9c98-40b7-4e69-9a23-06c245fa0d89/passage-a-boatmovie, zie ook filmkrant.nl/_titelindex_P/15263].
Barco Escape begon met drie 2K projectoren op beeldformaat 1:5.95. "De primeur in Nederland is voor Euroscoop. Die onderneming gaat in de bioscopen in Tilburg en Maastricht over tot de installatie van Barco Escape. STAR TREK BEYOND is de eerste film die in het bijzondere formaat gaat draaien in deze bioscopen. Barco Escape wordt geïnstalleerd in zaal zes van Euroscoop Tilburg (220 stoelen) en zaal twee in Euroscoop Maastricht (260 stoelen). Escape werd in 2014 geïntroduceerd door de Belgische Barco. Met de projectietechniek wordt de kijker het verhaal extra ingetrokken. Dat gebeurt door op twee zijschermen – die allebei in een hoek van ongeveer 145 graden op het hoofdscherm staan – aanvullende beelden uit de film te projecteren. Daardoor ontstaat een 270 graden panoramisch beeld. Voor STAR TREK BEYOND is er extra beeldmateriaal gecreëerd voor vertoningen op de zijschermen. Het gaat om twintig minuten van de film" [uit totaal 122 minuten] volgens Jeroen Huijsdens op website Holland Film Nieuws, 14-7-2016 [hollandfilmnieuws.nl/nieuwscategorieen/techniek/euroscoop-heeft-eerste-bioscopen-met-barco-escape/]. Projectie is op drie schermen van elk circa 9 meter breed in trapeziumvorm. "De drie beelden hebben een CinemaScope formaat waarbij wel aangetekend dient te worden dat het beeld op het middenscherm niet z'n maximale grootte heeft, maar lijkt op een CinemaScope-beeld op een widescreen scherm" volgens Frank de Neeve [Holland Film Nieuws, oktober 2016]. Overigens is ScreenX in Zuid-Korea, Seoul een soortgelijk concept [screenx.co.kr/].

SOLDAAT VAN ORANJE
De musical Soldaat van Oranje op vliegveld Valkenburg is een hybride theater met veel splitscreen en multiscreen voorgrond- en achtergrond digitale projecties tot 180º op gebogen wanden. "Op de vier gebogen grote schermen - twee van 26 x 6 meter en twee van 9 x 6 meter, die ook meedraaien tijdens de voorstelling - worden visual effects en historische beelden en foto’s uit de oorlog geprojecteerd. 'Om optimaal te kunnen projecteren, moesten de projectoren op een centrale plaats komen te hangen', vertelt technisch productieleider Robert Nieuwenhuis. 'De oude hangar bood geen mogelijkheid om de projectoren aan het plafond te bevestigen. Het was eerst de bedoeling om 360 graden te projecteren, maar dat idee werd te duur. Hetzelfde geldt voor een aangedreven plateau dat meedraait met de tribune, maar dat technisch moeilijk realiseerbaar was. Uiteindelijk zijn de projectoren ingebouwd in de zaalbrug die over de tribune loopt en ook meedraait. De zes Panasonic PT-DZ12000E-projectoren hebben allemaal dezelfde afstand tot de schermen.' Voor de visual effects werd PLANET X FX benaderd door videodesigner Peter Wilms en videoproducer Marita Ruyter. Zij mochten zorg dragen voor een aantal enorme achtergrondprojecties op de grote (meedraaiende) schermen en de projecties op het vast achterliggende panoramascherm van 50 x 7.45 meter" volgens Joris van Bennekom [Hoofdrol voor techniek, Soldaat van Oranje, AV&Entertainment Magazine, augustus 2011, ook online av-entertainment.nl/lees-artikel/729/soldaat-van-oranje:-hoofdrol-voor-techniek].

1-11-2017 begint naast EYE in Amsterdam een ronde 4D bioscoop met digitale projectie van THIS IS HOLLAND, een documentaire van 9 minuten met vogelvluchtopnamen van Nederland [thisisholland.com/nl].